به گزارش خبرگزاری مهر، در آستانه فرارسیدن نیمه شعبان و همزمان با ایام پرفضیلت ماه شعبان، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های علمی «چهار فانوس» با محوریت «نقش و کارکردهای نواب اربعه در عرصه‌های گوناگون عصر غیبت»، با سخنرانی رجبی دوانی، پژوهشگر و استاد تاریخ اسلام، در اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران برگزار شد.
در این نشست، رجبی دوانی با ترسیم دقیق فضای سیاسی، اجتماعی و مذهبی دوران غیبت صغری، به بررسی جایگاه و نقش تاریخی نواب اربعه در صیانت از امامت شیعه در یکی از بحرانی‌ترین ادوار تاریخ اسلام پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به اجماع گسترده مذاهب اسلامی بر اصل مهدویت، تصریح کرد: اعتقاد به مهدی موعود(عج) از باورهای متواتر اسلامی است و حتی بسیاری از علمای اهل سنت نیز با استناد به منابع خود، بر ولادت و غیبت فرزند امام حسن عسکری(ع) اذعان کرده‌اند. با این حال، سوءاستفاده‌های تاریخی از این باور، زمینه‌ساز شکل‌گیری جریان‌های انحرافی و مدعیان دروغین مهدویت در طول تاریخ شده است.
این استاد تاریخ اسلام با مرور نمونه‌هایی از این انحرافات، از کیسانیه و اسماعیلیه تا بهره‌برداری سیاسی خلفای عباسی، تأکید کرد: مسئله مهدویت همواره یکی از حساس‌ترین نقاط اعتقادی جهان اسلام بوده و همین اهمیت، آن را به عرصه‌ای برای سوءاستفاده قدرت‌های سیاسی تبدیل کرده است.
رجبی دوانی در ادامه، با تشریح ساختار قدرت در خلافت عباسی، به‌ویژه از دوره متوکل به بعد، فضای امنیتی شدید حاکم بر زندگی ائمه اطهار(ع) را عامل اصلی شکل‌گیری نظام نیابت دانست و گفت: احضار امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) به سامرا و قرار گرفتن ایشان تحت مراقبت دائمی، با هدف جلوگیری از تولد آخرین حجت الهی صورت گرفت، اما اراده الهی بر تحقق این وعده استوار بود.
وی با اشاره به ولادت مخفیانه امام عصر(عج) و آغاز غیبت صغری، نقش نواب اربعه را در عبور جامعه شیعه از «عصر حیرت» تعیین‌کننده توصیف کرد و افزود: نواب خاص امام زمان(عج) در شرایطی مسئولیت خطیر نیابت را بر عهده گرفتند که جهان اسلام دچار آشوب‌های سیاسی، قحطی، شورش‌های گسترده، تضعیف خلافت مرکزی و ظهور مدعیان دروغین نیابت بود.
در بخش اصلی سخنرانی، رجبی دوانی به معرفی و تحلیل کارکردهای هر یک از نواب اربعه پرداخت و گفت: عثمان بن سعید عمری، نخستین نائب امام عصر(عج)، با سابقه‌ای طولانی از اعتماد ائمه(ع)، شبکه ارتباطی شیعه را در اوج فشارهای امنیتی حفظ کرد. پس از او، محمد بن عثمان نزدیک به چهل سال این مسئولیت را بر عهده داشت و با چهار خلیفه عباسی معاصر بود. حسین بن روح نوبختی، سومین نائب، در یکی از سخت‌ترین دوره‌ها حتی طعم زندان را چشید و علی بن محمد سمری نیز به عنوان آخرین نائب، مأمور اعلام پایان غیبت صغری شد.
رجبی دوانی با اشاره به معیارهای امام عصر(عج) در انتخاب نواب خاص، تأکید کرد: ملاک اصلی در گزینش نواب اربعه، نه اجتهاد فقهی و برجستگی علمی، بلکه «امانتداری، وثاقت و توان حفظ اسرار امام» بوده است. وی خاطرنشان کرد: برخی از نواب اربعه اگرچه از نظر علمی در شمار برترین فقهای عصر خود قرار نداشتند، اما به دلیل امانتداری مطلق و قابلیت حفظ شبکه ارتباطی شیعه در شرایط امنیتی بسیار سخت، مورد اعتماد کامل امام زمان(عج) قرار گرفتند.
وی با اشاره به صدور توقیع شریف امام زمان(عج) در واپسین روزهای حیات نائب چهارم، خاطرنشان کرد: با رحلت علی بن محمد سمری در سال ۳۲۹ هجری قمری، دوران غیبت صغری پایان یافت و غیبت کبری آغاز شد؛ دوره‌ای که در آن، شیعه باید بر اساس میراث فقاهت و هدایت عالمان دین مسیر خود را ادامه دهد.
این پژوهشگر تاریخ اسلام در ادامه با اشاره به یک هم‌زمانی معنادار تاریخی گفت: دو سال مانده به پایان دوره غیبت صغری و اتمام مأموریت نواب اربعه، حکومت شیعی آل بویه در جهان اسلام شکل گرفت؛ رخدادی که نشان می‌دهد هر زمان یک حکومت شیعی در تاریخ به قدرت رسیده، زمینه‌ساز جهش تمدنی در جهان اسلام شده است. به گفته وی، حکومت آل بویه در غرب آسیا، فاطمیان در مصر و صفویه در ایران، نمونه‌های روشنی از دولت‌های شیعی هستند که موجب شکوفایی علمی، فرهنگی و تمدنی در قلمرو اسلامی شدند.
این نشست، نخستین برنامه از سلسله‌نشست‌های «چهار فانوس» است که به مناسبت ایام ماه مبارک شعبان و در آستانه میلاد حضرت ولی‌عصر(عج) با هدف بازخوانی عالمانه تجربه تاریخی غیبت صغری و تبیین نقش نواب خاص امام زمان(عج)، در اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران برگزار می‌شود. سایر جلسات این نشست تا نیمه شعبان با حضور اساتیدی چون، آیت الله نجم‌الدین طبسی، آیت الله علی نظری منفرد، حجت الإسلام جباری، حجت الإسلام احمدی کچایی، حجت الإسلام شهبازیان، سعید طاووسی مسرور و حسین قاضی‌خانی برگزار خواهد شد.
