خبرگزاری مهر، یادداشت مهمان- مریم اسماعیلی، فعال اجتماعی:در رویکردهای نوین جرمشناسی، پیشگیری اجتماعی از جرم به عنوان یکی از کارآمدترین و پایدارترین راهبردها برای کنترل و کاهش بزهکاری شناخته میشود. برخلاف رویکردهای واکنشی که پس از وقوع جرم وارد عمل میشوند، جرمشناسی پیشگیرانه بر شناسایی و اصلاح عوامل زمینهساز رفتارهای ضد اجتماعی در مراحل اولیه زندگی تأکید دارد. در این میان، تربیت کودکان و نسل جوان نقشی تعیینکننده ایفا میکند؛ چرا که بخش عمده نگرشها، ارزشها و الگوهای رفتاری افراد، پیش از ورود به بزرگسالی شکل میگیرد.
خانواده نخستین نهاد اجتماعی مؤثر در فرآیند جامعهپذیری کودک است، اما پس از آن، مدرسه به عنوان یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی، نقشی بیبدیل در پیشگیری اجتماعی از جرم دارد. مدرسه نه تنها کانالی برای انتقال دانش، بلکه بستری برای آموزش ارزشها، مهارتهای زندگی و الگوهای رفتاری اجتماعی است. مطالعات بینالمللی درباره مدارس موفق نشان میدهد که مدرسه زمانی اثربخش است که «مدرسه زندگی» باشد، نه صرفاً «مدرسه آموزشی». در چنین فضایی، دانشآموزان میآموزند دیدگاههای مختلف را نقد کنند، مسئولیتپذیر باشند و نقش خود را به عنوان شهروندانی آگاه و فعال بشناسند.
شهروندی و تربیت اجتماعی مفهومی نیست که پس از پایان تحصیل شکل بگیرد، بلکه در دل تعاملات روزمره دانشآموزان با یکدیگر، با معلمان و با ساختار مدرسه تمرین میشود. جامعهشناسان تربیتی و جرمشناسان بر این باورند که نظامهای آموزشی موفق، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و پرورش شهروندان مسئول را دو هدف بههمپیوسته تلقی میکنند. آموزش مهارتهای زندگی، خودکنترلی، حل تعارض، همدلی و احترام به قانون، بخش جداییناپذیر مأموریت مدرسه در این رویکرد است؛ چرا که تقویت شایستگیهای شهروندی، مستقیماً از گرایش به رفتارهای پرخطر و ضد اجتماعی میکاهد.
در این میان، اثربخشی و حکمرانی مدرسه نقشی کلیدی دارد. مدرسهای میتواند نقش پیشگیرانه خود را ایفا کند که از اثربخشی سازمانی برخوردار باشد؛ اثربخشیای که صرفاً به موفقیت تحصیلی محدود نمیشود، بلکه توانایی مدرسه در ایجاد محیطی امن، حمایتگر و مشارکتمحور را نیز در بر میگیرد. محیطی که در آن دانشآموزان احساس تعلق، ارزشمندی و مسئولیت اجتماعی داشته باشند، یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر بروز رفتارهای بزهکارانه در دوران نوجوانی است.
حکمرانی مطلوب مدرسه، با تأکید بر مشارکت معلمان، دانشآموزان، خانوادهها و سایر نهادهای آموزشی و تربیتی، زمینهساز شکلگیری فرهنگی مبتنی بر قانونمداری، عدالت و احترام متقابل میشود. در چنین مدارسی، قواعد و مقررات نه از مسیر اجبار، بلکه از طریق گفتوگو، اقناع و مشارکت جمعی نهادینه میشوند؛ رویکردی که نقش مؤثری در پیشگیری از قانونگریزی و رفتارهای ضداجتماعی دارد.
نقش معلمان در این فرآیند، نقشی محوری و غیرقابل جایگزین است. معلمان، پس از خانواده، مؤثرترین کنشگران تربیتی در زندگی کودکان و نوجوانان هستند. شیوه آموزش، مدیریت کلاس، نحوه مواجهه با تعارضها و میزان توجه به تربیت اخلاقی و اجتماعی، تأثیری مستقیم بر شکلگیری رفتارهای اجتماعی دانشآموزان دارد. در مدارس اثربخش، معلمان با بهرهگیری از روشهای مشارکتی و مسئلهمحور، فرصت تمرین رفتارهای مسئولانه و قانونمدار را برای دانشآموزان فراهم میکنند.
در نهایت، مدرسه اثربخش میتواند با طراحی و اجرای برنامههایی مانند آموزش مهارتهای زندگی، گفتوگوی اجتماعی، فعالیتهای گروهی، مشارکت دانشآموزان در تصمیمگیریها و تعامل مستمر با خانواده و جامعه محلی، نقش پیشگیرانه خود را تقویت کند. این برنامهها به دانشآموزان کمک میکند پیامد رفتارهای خود را درک کنند، مسئولیت اعمال خویش را بپذیرند و راهحلهای مسالمتآمیز برای حل مسائل بیابند؛ مسیری که در نهایت به کاهش آسیبهای اجتماعی و تربیت شهروندانی سالم، مسئول و قانونمدار منتهی میشود.
